ادبیات و جامعه شناسی
برای همه
تفم جیا خاکم جیا خوام جیا تفم لە دەمی میێیینەیەکدا لە کەلاوەکانی زکر سروشتیترین هەوەسیان دەخۆنەوە خاکم بە شەهوانیترین کەس تەر تەپوتۆزی ئەم گرێیانە کۆێراییترین کوێرایی دێنن خوام لە گەرمترین کورەدا دەتوێنمەوە هەر رۆژ خوایەکی جوانتر بۆ پەرەستن کێ دەڵێ تۆ مرۆڤ نیت سێ بە سێ هەر سێکیان لە سەر یەک تۆ مرۆڤ نیت کەریم قادرپوور ئەخلاق و دادپەروەرى دادپەروەرى و ژیانی هاوشاریان یەکێک لەو گوتارە کۆنانەی کە هەتا ئێستاش گەرم و گوڕی تایبەت بە خۆی هەیەو بەردەوام قسەی لە سەر دەکرێت گوتارى تایبەت بە دادپەروەریەو، بە زۆریش لە پرسیارێکی سەرەکی دا خۆی دەبینێتەوە کە ئایا دادپەروەری شتێکی ویراسیەو هەر لە کاتی لە داییک بوونەوە لە گەڵمان لە داییک دەبێت؟ یان ئەوەتا لە دەورووبەرەوەو لە رێگای پەروەردەوە فێری دەبین و لە سەرى رادێین؟ لە راستی دا ئەوەى ئێمە رۆژانە بە ناوی حەق و ناحەق قسەى لەسەر دەکەین پەیوەندى هەیە بە بەهاو داب و نەریتە کۆمەڵایەتیەکانەوە. کە واتە دادپەروەری شتێکە کە بە دەست دێت و هەر لە کۆنیشەوە سوقڕات دادپەروەری لە پالڕ دانایی، بوێری و خۆپاراستنەوە بە فەزیلەت دەزانآ کە وەک ، هەر هونەرێکی تر دەکرێت لە رێگای راهێنان و پەروەردەو خووگرتن پێیەوە فێرى ببین.هەر وەها پەیوەندی دادپەروەرى بە یاساوە لە چ فۆڕمێکدا خۆى دەبینێتەوەو چۆن دەتوانین لە جیهانى مۆدێڕن و پێشکەوتوودا کە لە رەهەندی زۆر ئاڵۆزدا خۆى دەبینێتەوە ئێمە سەیرى دادپەروەرى بکەین بە مەبەستى دابین کردنى پێداویستیەکانمان و کەڵک وەرگرتن لە توانست و ئیمکاناتى وەک پەروەردەو ئیش و کارو کەڵک وەرگرتن لە خزمەت گوزارى تەندروستى و گەشت و گوزارو... کەریم قادرپوور خۆپێشاندن لە زانکۆکانی کوردستان ((کەلتووری دژایەتی لە گەل بارودۆخی ئێستادا)) رەنگە زۆرینەی ئێمە زۆر جار هەروا بە ئاسانی لە پەنای ئەو بزاڤانەوە رەت ببین کە رۆژانە لە دەوروبەرمان روو دەدەن و گرنگی ئەوتۆیان نەبێت بۆمان. زانکۆ سەرەڕای ئەو پانتا مەعریفى و زانستیە بەرفراوانەى کە لە خۆى دەگرآ لە هەمان کاتیشدا چەند شتێکی سەرەکیمان بۆ بەرجەستە دەکات. وەک زۆر جار دەرکەوتوەو ئەزموومەکان نیشانیان داوە زانکۆکان سەرچاوەى سەرهەڵدانى شۆڕشەکان بوون بە دژی ئەو رێژیمانەى کە نەیانتوانیوە یان نەیانویستوە چاکسازى بکەن و گوآ لە داواکاریەکان لە شێوازە راستەقینەکەىدا بگرن. لە ماوەى ئەم دوو سآ ساڵەدا لە زۆربەى زانکۆکانى ئەم بەشەى کوردستان کە ئیدارەکردن و بەڕێوە بەرایەتیان لە دەست تاکى کوردى هەرێمەکەدا بوە، نەیانتوانیوە چارەسەرێکی ریشەیی بۆ رازی کردن و چارەسەرکردنى کێشەکانى خوێندکارانى زانکۆ بدۆزنەوە. کە بێگوومان ئەمەش هۆکارى تایبەت بە خۆى هەیە، وەک ناپسپۆڕ بوون لە هەر کام لە بەشەکانى زانکۆ دا" نموونە بەشى کاروبارى خوێندکاران و..." لە کاتى سەرهەڵدانى خۆپێشاندانەکان دا خوێندکاران بەرەو رووى پاساوگەلێکى زۆر دەبنەوە لە لایەن بەرپرس و دەسەلات دارانە وەک ئەوەى کە ساواین، وڵاتمان لە مەترسیدایە، دووژمنمان زۆرەو ئەمنیەتى نەتەوەییمان دەشێوآو...کە ئەمە خۆى هەتا رادەیەک پاساوێکى نوێن و خوێندکارى لە زۆر کات دا لە هەڵوێستى خۆیان سارد کردۆتەوە.ئەگەر ءێستا وەک نموونە بێنینەوە، حکومەتى ناوەندى دڵخۆشە بە هەر چەشنە نائارامیەک کە یەخەى هەرێمی کوردستان بگرێتەوە چوونکە رەنگە ئەوان شارەزابن بە چ جۆرێک ئەم نائارامیە بقۆزنەوە لە پێناو بەرژەوەندى خۆیان دا. ئەمە تەوەرێکی ترە کە ئەم باسە کورتە ناتوانآ بیگرێتە خۆ. خۆپێشاندانەکانى ئەمرۆى زانکۆکانى کوردستان کە دەکرآ ناوى لێبنێین کەلتورى دژ بە بارودۆخى ئێستا. ئەو بارودۆخەی کە نەتەنیا زانکۆو بەشە ناوخۆییەکانى گرتۆتەوە، بەڵکوو باڵى بە سەر هەموو کوردستان دا کێشاوە، بە جۆرێک کە خەڵک لە سەرەکی ترین مافەکانی خۆیان وەک روناکی، ئاوو...بآبەشن و ئەمانیش جۆرێک لە دژایەتى و ناڕەزایەتیان تیا دروست بووە بەڵام چوونکە ئەوەى ئەمڕۆ دەسەڵات داریەتى دەکەن رۆژگارێک هەموویان خەمی نیشتیمانێکی ژێردەست لە ژێر بیرۆکەی رزگاریدا کۆى کردبوونەوە ئەو وزەو هێزى ناڕەزایەتیان تیا خاوترو هێواش ترە. بەڵام خوێندکارى زانکۆ کە لە کەلتووری دیالۆگ دا بەشدارى دەکەن تەنانەت ئەگەر لە شێوە سەرەتاییەکەشی دابێت و باوەڕى بەوە هەیە ئەگەر بێت و زانستیانە بەرەو پیرى شتەکانەوە بچن ئەوا گۆڕانکاریەکانى کوردستان کە بۆ داهاتوویەکی دوور داندراون، زووتر بە ئەنجام دەگەن. لە بەرابەر هەر کەمتەر خەمییەک دا بە تایبەت شتە دیاروو بەرجەستە کراوەکان هەڵوێست دەگرن.چوونکە لێرەدا دەکرآ بڵێین بە داخەوە پەروەردەو ئاستى زانکۆکانى کوردستان نەگەییشتۆتە ئەو رادەیەى کە زۆرینەى خوێندکاران بەرامبەر خەمی، کەمتەرخەمیە زانستیەکان بێدەنگ نەبن خۆپێشاندان خۆی لە خۆی دا وەک کەلتورێکی جیهانى، خۆى خزاندۆتە هەموو گۆشەو کەنارەکانى جیهان و ئەمڕۆ کوردستانیش لەم کەلتوورە بآبەش نیەو لە فۆڕمى داواکردنى مافە رەواکان دا بەرەو ئەوە دەچێت دەنگی خەڵکانى دەرەوەى زانکۆش تێکەڵ بەم ناڕەزایەتیە ببآ کە ئەم شێوازە لە بزووتنەوەى خوێندکارى ئەڵمانیا سەری هەڵداو تەنانەت زۆر وڵاتی دیکەش لەم شێوازە کەڵکیان وەرگرتووە. هەرچەن قوتبیانى زانکۆش بە زۆری حەزیان لەو جۆرە خۆپێشاندانانە نیە بەڵام ئەگەر بێتوو داواکاریەکانیان وەک ئەوەى ئەمڕۆ دەیبینین تەنیا چارەسەرێکی کاتى بۆ بکرێت ئەوا ئەم شێوازە لە وانەیە کارى توندوتیژى زیاترى لێ بکەوێتەوەو زیانێکی گەورەش لە پڕۆسەی زانستى زانکۆکان بکەوێت. بۆ پێویست دەکات بەرپرسان ئەو هەڵوێستە لاى خۆیان بەرجەستە بکەن بە دواى چارەسەرێکى ریشەیی بگەڕێن بۆ دابین کردنی پێداویستیەکانى خوێندن و تەنانەت کردنەوەى فەزایەکى کراوە بۆ ئەو خوێندکارانەی زانکۆ تەواو دەکەن چوونکە نابێت ئەوەمان لە بیر بچێت کە سەرمایەی وڵات لە ماوەى پڕۆسەى خوێندن دا سەرف دەبێت و ئەگەر خوێندکار نەتوانآ دواى تەواو کردنى خوێندن سەرمایەى زانستى پێشکەش بە وڵاتەکەى بکات ئەوا خیانەتێکە کە دواتر دەکەوێتە ئەستۆى بەرنامەرێژانى خوێندنى باڵا. بۆیە لێرەدا پێویستە لە بەرامبەر خۆپێشاندانەکان دا هەڵوێستى جیدى بگیرآ . ئەگەر بێت و بەرپرسان بیر لە توندوو تیژى بکەنەوە ئەوا هەرگیز چارەسەرێکى شیاو نیەو تەنیا دەکرآ بڵێین خیانەتە بە ئاسوودەیی و بەرژەوەندى گشتى. بۆ چارەسەرکردنى کێشەکان و تێگەییشتن لەو کەلتووری دژایەتیە نزیک بوونەوەی خوێندکانى زانکۆو بەرپرسانى خوێندنى باڵاو تەنانەت بەرپرسانى حکومەتیش بۆ بنیات نانى ژێرخانێکی زانستى و لێک تێگەییشتن شتێکی گونجاو بێت و هەڵەکان بۆ پێش خستن و گۆڕانکاری لە گۆمەڵگادا یەک بخات. همه روزِي در عشق مرگ حل خواهيم شد: سر به بالين آن كرسي گلي دانشگاه كه مدتهاست انتظار مسافر مرگ خود را مي كشد شکی در آن نیست که ادبیات هر جامعه ای رابطه تنگاتنگی با آداب و رسوم آن جامعه دارد و بیشتر اوقات می توان برای پی بردن به شیوه زندگی جامعه ای در زمانهای مختلف به ادبیات آن جامعه رجوع کرد و برداشتهای نزدیک به واقیت کرد . البته ملتها و قومهای سراسر جهان هر کدام به گونه ای از این شاخه استفاده کرده اند برای نمونه ادبیات ملت کرد بیشتر تکیه به شعر دارد و از این طریق می توان به شیوه های گوناگون زندگی این قوم پی برد که در این سری از نوشته ها سعی خواهد شد این رابطه تا حد توان آشکار گردد البته ملت کرد بنا به ادعای گروههای تنگ نطر و تنها از طریق شنیده های کوچه و بازاری یا به عبارت بهتر ادبیات شفاهی ملتی سرشار از خشونت می باشد ولی هم تاریخ هم جامعه شناسی کرد تا حد زیادی این گونه ادعاها را بر ملا خواهد کرد که ادبیات کرد در این موارد شاید شاهد بهتری باشد ...... تو رفتی مانده ام با پس مانده های شهر و نامه هایی که در پس مانده ها توسط یک پست چیه عوضی سفسطه باز در چشم هایم فرو می روند و احساساتم را برای ساختن آسمان خراشها و ماشینهای مدل اخر به کار می برند بازار شهر بس آشفته بازار بود میان خلوتهای بوسه ما آنجا که دختران بی پستان شهر دنبال پستان بندهای بی پستان می گشتند....
نوسینی : محمد رفیع محمودیان
و: کەریم قادرپوور
بوونى تاکى و بوونى کۆمەڵایەتى
حوکمە ئەخلاقیەکان ئەو ئەرک و چاوەڕوانیانەن کە بۆ تاک یان بە واتایەکى وردتر لە بوونى تاکى خۆى دا بەر باسن . ئەوانە ئەو بنەمایانەن کە تاک بە ئەرکى سەر شانى خۆی دەزانآ لە کاتی بڕیاردان و کردەدا گرنگیان پآ بدات و رەچاویان بکات. تاک بە چاوپۆشى کردن لەوەى کە خاوەنى چ دیدگاو مەیل گەلێکەو ،کەش و هەواو باردۆخی بڕیاردانەکانى چین، بە هۆى مرۆڤ بوون و نواندنى کردەوە خۆى بە بەرگۆى بەرامبەرى ئەوانە دەزانآ.هیچ کام، لە دڵبەستەبوون و وابەستەبوونە کەسێتیەکان و وابەستە بوونەکان و بڕیارە بە کۆمەڵەکان، ناتوانن ئەو لە سەرنج دانى ئەوانە دوور بخاتەوە. کاکڵ و ناوەرۆکى ئەوانە گشتى ترو، جیهانى ترو دیاریکراوتر لەوەن کە کەسێک بتوانێ ئەوان بە بەرگۆو بەرامبەرى خۆی نەزانآ. ئەوانە مرۆڤ بە لە بەر چاوگرتن و گەڕەنتى ماف و بەرژەوەندى تر بانگهێشت دەکات و هەر کەس، کەسێکى ترە. مرۆڤ بە هۆی بە کۆمەڵایەتى بوونەوە بەردەوام لە پەیوەندى بەرامبەر لە گەلڕ کەسانى تر دایە. بەڵام حوکمە ئەخلاقیەکان مرۆڤ تەنیا بانگهێشت ناکات بە لەبەر چاوگرتنى ماف و بەرژەوەندیەکانى کەسانى ترو ئاشنا کردن و نزیک کردنەوەیان،بەڵکوو ئەو بانگهێشت دەکات بە لەبەر چاوگرتنى ماف و بەرژەوەندى تر بە شێوەیەکى گشتى یان هەر مرۆڤێکى تریش. ئەم حوکمانە تاک لە بەرامبەر ئەوى تر- مرۆڤێکى هەستیار بە ئازارو دەردەوە- ئاگادار دەکەنەوە. بەڵام هاوکات بە تەواوەتى مرۆڤ بوونەوەرێکى کۆمەڵایەتیەو لە پەیوەندى و بەردەوام بوون لە گەلڕ کەسانى تر دا ، هاوچەشنەکانى ترى، درێژە بە ژیانى خۆی دەدات. ژیانى ئەو ژیانێکى کۆمەڵایەتیەو لە چوارچێوەى بونیادە کۆمەڵایەتى و داب و نەریت و رێسا کۆمەڵایەتیەکانەوە بەرەو پێشەوە دەڕوات. ئەو بۆ خۆی شێوازى پەیوەندیەکانى دروست ناکات، بەڵکوو لە تێکستى پێکهاتەیەکى کۆمەڵایەتى دا یان فۆڕمێکى تایبەت و دیارى کراوى پەیوەندى کۆمەڵایەتى دا لە داییک دەبێت و گەشە دەکات. تێڕوانینى ئەو بۆ کەسانى تر مۆرو هێماى ئەم فۆڕمە پەیوەندیەى پێوە دیارە. ئەو لە سەر بنەماى دڵبەستەبوون و وابەستەبونەکانى خۆى ، لە گروپە جیاوازەکانى وەک هاوڕآ، دوژمن، رەقیب، بەگومان و ناگرنگ دادەنێت و لە سەر ئەم شێوازە پەیوەندى خۆیان لە گەلڕ رێک دەخات. سەرجەم، ئەو نە خۆى وەک تاکێکى ئازادو سەربەخۆ لە ئەرک و بەپرسیاریەتیە دیاریکراوە کۆمەڵایەتیەکانى خۆی سەیر دەکات نە ئەویتریش سەربەخۆ لە شوناسی تایبەتى خۆى دەبینێت.
ادامه مطلب
کریم قادرپوور
پێشەکى
ئێمە بە چ شێوازێک بتوانین لە رێگاى ئەو ئیمکاناتەى لە کۆمەڵگادا هەیە قسە لە سەر دادپەروەرى بکەین و ئەم ئیمکاناتە چۆن بە سەر هاوشاریان دا دابەش دەکرێت. ئەگەر بێت و هاوشاریان هەست بە دادپەروەرى بکەن چۆن پەیوەندیان بە دەوڵەتەوە دەبێت و لە کاتى هەست کردن بە نەبوونى دادپەروەرى بە چ جۆرێک پەرێشان و نیگەران دەبن و ئەم شێوازە لە بیرکردنەوە چ کاردانەوەیەکى بۆ سەر دەوڵەت دەبآ؟ لە رێگای ئەمانەو دەیان پرسیارى ترەوە هەولڕ دەدرێت لە ناوەرۆکی چەمکى دادپەروەرى دا قسەی لە سەر بکرێت و هەتا رادەیەک باگڕاوەندە مێژووییەکەى ئەم چەمکە روون بکرێتەوە.
ادامه مطلب
ادامه مطلب
ادامه مطلب
ادامه مطلب
| Design By : Night Skin |
